به گزارش خبرآوران، عروسک تاریخی و آیینی لیلی یا لیلی دو دستی در شهرستان ممسنی یکی از پرونده های میراث معنوی استان فارس است که در کمیته ثبت میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است. این عروسک با تلاش فریبا گرجیان ( کارشناس ارشد نقاشی)، همکاری میراث فرهنگی شیراز و میراث فرهنگی تهران (ثبت میراث فرهنگی ناملموس) ، در فهرست آثار ملی کشور به عنوان یک میراث فرهنگی ناملموس ثبت گردید.
عروسک تاریخی لیلی که در سال های اخیر رو به فراموشی و نابودی رفته بود، از سال ۹۲ توسط فریبا گرجیان به شیوه سنتی آن ساخته و با پژوهش در این زمینه و معرفی این عروسک در جاهای مختلف از جمله محیط های دانشگاهی، کودکان در روستا و نمایشگاهی از این عروسک در کنار دیگر عروسک های دست ساز سنتی ایران در موزه ایران باستان تهران ، گامی در جهت احیای دوباره عروسک ها برداشته شد. او درست کردن این عروسک را از مادر خود یاد گرفته و می گوید به بازی درآمدن این عروسک که خود نماد بی آلایشی، سادگی و شادی است، توسط بچه ها و توجه بزرگترها به عنوان یک دست ساخته تاریخی می تواند کمکی در حفظ میراث فرهنگی و تاریخی یک قوم و پر کردن خلأ ی که در عصر سرد و یخ زده حاضر شاهد آن هستیم باشد. همانند چیز گمشده ای که در اشعار مولانا، دست بافته های سنتی یک قوم مانند گلیم، جاجیم و غیره دنبال آن می گردیم.
ایشان در قسمتی از پژوهشی که در طی دو سال در مورد عروسک لیلی انجام داده ، اینطور نوشته است که:
عروسک دست ساز سنتی لیلی یا لیلی دو دستی مربوط به قوم لر (نورآباد ممسنی) می باشد. نورآباد ممسنی یکی از شهرستان های استان فارس است، که در جنوب غرب ایران قرار دارد ، در ابتدا فقط ممسنی بود، ولی وقتی گسترده تر شد، به دو شهرستان مجزا به نام رستم و ممسنی تقسیم شد. این دو در ۱۵ کیلومتری یکدیگر با فرهنگی مشابه به هم، قرار دارند. بنابراین وقتی به معرفی عروسک لیلی دستی در شهرستان نورآباد ممسنی پرداخته می شود، منظور هم شهرستان ممسنی و هم شهرستان رستم و تمامی روستاهای مربوط به این دو شهرستان می باشد. لیلی دستی که پسوند دستی آن به خاطر دستهای رقصان عروسک نام گرفته است، یکی از عروسک های آیینی و عروسک بازیچه های دست ساز سنتی قوم لر می باشد، که تحت تأثیر فرهنگ این قوم شکل گرفته است. پیشینۀ ساخت این عروسک زمان مشخصی ندارد، در واقع لیلی، عروسکی تاریخی است ، که مشخص نیست اولین بار چه کسی این عروسک را ساخته است. ولی شواهد نشان می دهد که از زمان های خیلی دور مادران لُر زمانی که زندگی خود را در قشلاق و ییلاق می گذراندند، دست به این عمل خلاقانه زدند، آنها با چوب و نی های مزارع اطراف چوبی را به شکل صلیب بر هم سوار کردند و با اضافه پارچه های محیط اطراف خود شروع به ساختن این عروسک کردند، تا هم سرگرمی برای کودکان خود پیدا کنند و هم اینکه کودکان با لیلی بازی و لیلی گردانی محیط زندگی خود را بازآفرینی کنند و در واقع خود را برای زندگی ایلی و خانه داری آماده کنند. عروسکِ لیلی شادترین عروسک دست ساز سنتی در بین همۀ عروسک های دست سازِ قومیت های مختلف ایران است. دستهای این عروسک به واسطۀ بند یا طناب نازکی که زیر پیراهن خود دارد به رقص در می آید و شروع به دستمال بازی می کند، که نماد رقص سه پای زنان لر ممسنی می باشد.
این عروسک نزد اقوام مختلف لر، اسمهای متفاوت ولی ساختار و قدمت یکسانی دارد. لر ممسنی و رستم ( لیلی یا لیلی دستی یا لیلی دو دستی)، لر بویراحمد (بویگ یا لیلی )، دیلم و بوشهر (لیلی یا عروسک دستمال به دست) و لر بختیاری (بازبازک یا بازبازک لیلی).
کتابی نیز از ایشان حاصل این پژوهش در اردیبهشت ماه از طرف پژوهشکده مردم شناسی، میراث فرهنگی تهران چاپ و رونمایی می شود.
